1-Rewşa Edebîyata Kurdî, îro beramber bi  salén  80 çawane.Li Turkîyê ku şertên nivsandina bi Kurdî parîyek azad bune, çî fersend daye pêşketina edebîyatê.Gelo em dikarin bêjin ku xwendin u nivsandin yekser  di meşin yan na..?

Ez rewşê gelekî baştir dibînim, li aliyekî jî xirabtir dibînim! Dibe ku ev bersiva min  weke pêkenoikekê be lê ez dê wê  şirove bikim!

Di sala 1992 an ji bo cara yekem ez hatim  istenbolê û min li wir  tevgera edebî ya Kurdan dît! Bi rastî ew gelekî bi coş bû, xwendevan mîna kesên   ku rojî girtibin û êdî dema  fitarê bûbe   bi ser pirtûkan de diçûn, tîbûneke mezin ji bo  naskirin û xwendina zimanê Kurdî hebû!  Bi hezaran  rojname ya  Welat  dihate firotin. Pirtûk çap dibûn dihatin xwendin, vê yekê jî gelek kes ber bi karê weşangerî yê ve ajotin, ango berjewendîyeke  aborî ji weşandina pirtûkan xuya dikir. Mixabin piştî çend saln ew tîbûn şikest  û ew  hêrsa ji bo xwendina kurdî  nema1 erê  weşanxane  bêtir bûn, pirtûk  zêdetir çap bûn  û  govar û rojname yên cur be cur derketin, lê  xwendevan kêm bûn! Eger rewş  weha  bimeşe wê gelek dezge  yên edebî û çandî derîyên xwe  bigrin.

Li hêleke  din sewiya nivîsên ku ertên  nizm e, yanî di nav re  berhemên hêja hene , lê bi piranî  kêmsewîye ne.

2-Di dîrokê de gelek caran rewşenbîrên Kurd sedem şert u zirûfên nexweş, mecbûr mane ku koçebar bibin u herne derveyê welêt. Her weha li dervêyê welêt berhemên xwe amade kirine. Edebîyat di salên dijwarîyê de li derve  xwe parastîye. Sûrgûn u xerîbî çî tesîrek danîye ser edebîyata Kurdî.

Tesîra  sirgûnîyê li edebiyata Kurdî her positîv dibînim! Nivîskarê Kurd yê ku derbeder bû  , aso li ber wî fireh bûn û vebûn, çavên wî bi jiyaneke nû ketin, ew bi xwe kete tecrubeyên girin  ji bo nivîsandinê, îcar berhemin hêja yên girêdayî jiyana sirgûnîyê  derketin meydanê, gelek  ji nivîskaran  nikaribûn  li welêt  berhemên xwe bi azadî çap bikin, û heta   fersenda nivîsandinê jî   nedidîtin,  şukur  nivîskarên Kurd ji koka xwe qut nebûne, erê ew dûr ketine  lê hîn  ruh û giyanê wan Kurdî ye, ew  zimanê me  diparêzin û  ruhekî nû jî  lê digerînin.

3-İro jî navenda edebîyatê xerîbîye yan êdî edebîyat dikare li ser axa xwe şîn bibe.Nîvîskarên Kurd lazime çî bikin ku edebîyat zêdetir li ser axa xwe xûrt bibe.

Di nerîna min de navend ji edebiyatan re nîne, lê eger tu israr bikî ku ez navendekê bi nav bikim, dê  bibêjim ku  hundurê aferîner( nivîskar, hunermend,....) ew navende . her  tişt di dîza  xeyalê nivîskar de  dikele  û dibe  berhemeke hêja. Ez dibînim ku pîvanên  berhemên astbilind   ne  mekane ango ne cografya ye, lê  ziman û mijar e.

4- Dengbêjî,xalek gelek giringe di edebîyatê de. Her weha edebîyata Kurdî ya devkî dengbêjîyê rumetek bilin hesab dike. Gelo Dengbêjên Kurd hetanî îro çî xizmet dane Edebîyatê.( kekê letîf bibûre nikarim bersiva vê pirsê bidim).

5-Tê gotin ku Niştimanperwerî bi edebîyatê dest pê dike.Roman , berhemek pir hêjaye di edebîyatê de.Her weha, roman barkêşê gotara nîştimanperwerîyê ye.Edebîyat u romana Kurdî çî tesîrek li doza Kurdayetî kirîye.

Ez bi xwe ne meyldarê siysetkirina edebiyatê me, yanî  ez di wê bawerîyê de me ku edebiyat  ji siyasetê  cuda bibe  baştire, ev nayê wê wateyê ku  kesê bi edebiyatê re mijûl dibe divê ne welatparêz be!! Ew tiştekî din e, lê ya ku dibêjim terazûya ku pê  nirx û buhayê berhe,eke edebî tê pîvan ne miştimanperwerîye, navroka edebiyatê bi xwe ye! Mumkin e romaneke li ser  gerîlla ji hêla hunerî ve qels û bêkêr be, û yeke  li ser jiyana keçeke li dîskotêkan dijî xurt tir be  bi ziman û hunera xwe! Ya keça deskotêkê xizmeta kurdayetîyê dike bêtir  ji roman ku li ser gerîlla hatiye nivîsandin.

6- Di Hişyarbun u pêşketîna mîlletan de rola ziman çîye.

Rola ziman rola sereke ye!! Ji ber ku ziman ne tenê sîstemek ji bo axaftin û ji hev fêmkirinê! Ziman her tişt e, hes û jiyan û bîranîn û   giyan û  her tişt e, ji bo vê jî dema  dixwazin milletekî bindest bikin  berê xwe didin zimanê wî .

7- Pêwendîya ziman u raman, ziman u edebîyatê çîye. Berhemên edebî, lazime li gor zimanên xwe yan li gor kesayetîya nîvîskarên xwe werin bi nav kirin.

Ez dibêjim min hinek bersiva vê pirsa te  berî niha jî da!  Berhemên edebî ji xwedîyê xwe cuda dibin dema ku çap dibin û dikevin nav destê xwendevanan, êdî nivîskar  karê wî bi tu tiştî namîne! Ji xwe ew nema xwedîyê berhema xwe ye jî! Ew berhem  bi xwe xwediyê xwe ye, hinekî rola nivîskar  mîna rola mîmarekî jî dibînim!! Ew  serayekê ava dike pişt re  nema  karê wî pê heye, eger sera  xwehik û delal be , yan jî kirêt û nelihevhatî be  dibêjin filan mîmarî ew ava kir, lê bi rastî  eynî mîmar dikare gelek serayên ji hev cuda ava bike.

8- Pirs u kêşeya yekîtîya elfabe u zaravên  di zimanê Kurdî de gelo wê çawa çareser bibe.

Zû bi zû çareser nabe, tenê yek çare li ba min heye, ew jî dewletek Kurdî hebe yek alfabe û yek lehce resmî  were  pejirandin û yên mayî jî qedexe bibin.

9- Xuyaye dî edebîyata Kûrdî de,helbest zêdetir pêş ketîye. Çîma. ? Helbesta klasîk a Kurdî u ya nûjen bî çî şîweyî divê ji hev werin cuda kirin, yanî çî ferq di nabvbera wan de heye.

Ji bo beşê yekem ji pirsê, helbest berhema koçerî û jiyana çandinî (ziraetê) ye, dema ku milltek  di warê  awayê jiynê de pêş dikeve,  û dibe civatek pîşekar êdî roman serî hildide! Li ba me Kurdan  helbest hîn li pêş e ji ber ku em Kurd li paş in. Ji bo beşê duyem cudatîya  helbestên klasîk û nûjen di gelek waran de heye,  yek jê mûzîka ji derveyê peyvan e, ango mûzîka  kilasîk  hazire ji derve ye( erûz, qafîye....), di ya nûjen de  rola  peyvê  gelekî heye bêtir ji ya fikre yê, xeyal bêtire, wêne bêtirin. Lê bi dîtina min  hîn helbestvanekî nûjen ku bi bejna xwe ya edebî  bibe mîna cizîrî yan xanî  derneketiye holê.

10- Xebata di warê ziman u gramera Kurdî de bese yan na. Hewcehî îro zêdetîr bi çî heye. Gelo mumkune ku di ayende de ( rojên pêş de ) ferhengek mezin ku ji hemu zarav u devokên kurdî pêk hatîye çê be. Ji bo vî karî lazime çî were kirin ev wezîfeya giring lazime ji alîyê kî ve were pêk anîn. ?

ev pirsa te birînên min yên kevin der dike, eger em xirakirina ziman û gramera ziman  (xebat) bihesibînin  ez dibêjim êdî bese!! Zimanê Kurdî bûye ew şîrmijê di pêçekê de ku li ber derê camîyekê hatiye dîtin, kîjanê ku kordûnda ye dibêje ew kurê min e û xwe dike bavekî sexte!! Mixabin hefsarê zimanê kurdî îro di destê amatoran de ye,.

Di rojên pêş de  ferhengek mezin dikare amade bibe  çima na!!  Û dikare  hemû wêjeyên Kurdî  ji her lehce yê  di nav xwe de biguncîne!! Bes divê berî her tiştî ew nezanên ku berpirsyarên Enstutiyên kurdî  û sazî yên kurdî ne ji cihê xwe bifirrin  û kursî ji bin wan werin kişandin  , ji parîsê bigir  heta Bruksel û Istenbol û Berlîn û hemû  bajarên dunyayê. Divê cihên wan nexweshxaneyên dînan bin ne Enstûtî.

Latîf EPÖZDEMİR/ İstenbul