Bêjing û zenberekên seydayê Bozarslan

Keda ku seydayê M.Emîn Bozarslan ji berî çil salî de daye, bêguman kedeke hêja û nirxbilind û cihê serbilindîyê ye. Wî, dema ku Mem û Zîna  Ehmedê Xanî bi tirkî wergerand, kesî nediwêrîbû bibêje ez kurdim.  Dilêrîyeke bêsînor di vê xebata wî de hebû,  ji ber ku teksta Mem û Zînê teksteke him ji têgihiştina me ya hemdem re zor e, him jî li welatekî mîna tirkiyê ( tirkîya dawîya salên şêstî) qedexe bû.
Lê mixabin di vî karê Bozerslan yê hêja de hinek qelsîyan  cihên xwe xweş kirin û  dîsa mixabin  ku hemû çewtiyên seyda bûne bingeh  û şiroveyên wî yên şaş   bûne rastek û peyvên Mem û Zînê li bakurî Kurdistanê pê hatin pîvan.
Di vê nivîsa xwe de  tenê dê sê mînakan( jimara mînakan pirr e  ev quncik têra me nake) bînim ziman.

1- mîter, Camî, Nizamî
di malika 257an de  Xanî li ser bêrewacîya zanîn û hinerê dibêje:
kes nakite Mêterê xwe Camî
ranagiritin kesek Nizamî
seydayê Bozarslan weha  şirove dike vê malikê:
mîter: ronahî, roj; yanî kesekî ilmê ku wek camê ye ji xwe ra nake roj û li pey ronahîya wî naçe!!(r.64. çapa sêyem . HASAT yayinlari. Istanbul  1990) û malikê weha werdigerîne:
kimse o kadehi kendine işik öncüsü yapmaz
kimse düzene girmeye yanaşmaz.
li vir, peyv li ba seyda tevlihev bûne, ji wî we ye ku mîter, ji Mîtra hatiye. wateya Mîtra roj e, û Mîtraism jî ola  rojperestîyê ya kevnare ye. Lê mebesta Xanî ji peyva mêter, Mihter  ango sayisê hespan û xizmetkarê wan e. Camî jî ku helbestvanekî farisî ye(1414-1492), li ba seyda bûye  cam  ango peyale!! Her weha Nizamî  (1135-1217)ku  helbestvanekî binyadkurdî Îranê ye, weke peyveke erebî jimartiye( nîzam: rêkûpêkî, qanûn û sistem e, bi tirkî : düzen!!)
mebest a Xanî ew e, ku bazara zanîn û wêjeyê şikestîye, kes  Camî nake sayisê hespên xwe û  qedrê Nizamî jî kesek nagre û wî qebûl nake.

2-  zenberî:
di malika 1333an de Xanî li ser zimanê Memê dibêje:
dîwane me, min perî bi derda
ez Dicle me, Zenberî me berda
seyda di şirovekirina peyva Zenberî de weha dinivîse:
zenber: em rastê mana kelîmê ne hatin. Qey zembereke(r.254 jêdera berê). Û di wergerandinê de jî weha dinivîse:
Dicleyim ben, zenbereği bıraktim!!!!(r.255 jêdera berê).
Di vir de yek  mat dimîne! Gelo  yanî  çawa Dicle  ku çemeke  dev ji zenberekê berdide? Ma qey  Dicle seetek e ku zenbereka wê bifilite?!
Bi vegera li ferhengan  tê zanîn ku Zenberî cûreyek ji cûreyên gemîyên mezin e.  û li vir,  ji xwe dê mentiq û atmosfera  mailkên xanî  ronîyê bihavêjin ser quncikên tarî yên di zimanê Mem û Zînê de. Xanî dibêje  ez bûme  mîna Dicle, gava ku pêlan vedide û gemîyên mîna Zenberî dide berxwe.  

3- Bêjen:
di malika 1373an de dîsa Xanî li ser zimanê Memê dibêje:
ev bilbilê can di mehbesa ten
maye bi tenê misalê Bêjen
Seyda wergerandina misra`a duyem  weha dinivîse:
Kalmış yalnız, kalbur gibi delik deşik!!(r.265 jêdera berê)
Û di ferhenga pêvek de  ku li dawîya  pirtûka wî hatiye, dîsa  wateya Bêjen dubare weke ku bêjing be dinivîse:
Bêjen: bêjing(kalbur)!!!(r.497 jêdera berê).
 ez bi xwe nizanim  bêjing çawa bi tenê dimînin!! Yanî tenêtîya  bêjingan di pêvajoya mêjûya wêjeyê tevî de  bi ber çavên min neketiye! Xanî mirovekî şair û hestên wî gelekî tenik bûn, xeyalê wî jî xeyalekî vêketî û germ bû, ne mumkin bû ku can û giyanan bişibihîne bêjingan!! Îcar divabû haya seyda ji wêjeya farisî jî hebûya  ku bersiva gelek pirsên di Mem û Zînê de têne bala mirov di xwe de diguncîne. Bêjen bi xwe kurê Gêw e, ew diçe nêçîrê û dil dikeve Menîje keça Afrasyabê. Dema ku Afrasyab pê dihese  Bêjen dihavêje binê bîrekê û ew bîr dibe zindana wî. Piştî ku Gêw li serpêhartiya kurê xwe haydar dibe, Rustemê Zal dişîne welatê Afrasyab da ku Bêjen rizgar bike. Rustem herdu evîndaran jî rizgar dike û vedigere. Ev çîrok jî di Şahnameya firdewsî de heye. 
Mem û zîn teksteke girtî ye, kilîta wê ne tenê ferheng e, lê wêjeyên rojhilatê hemû ne. Pirtûkên dîn felsefe, mentiq,  astronomî, muzîkê, û tefsîrên Quranê jî ne. Bi kurtî hemû beşên zanînên klasîkî.